Y System Haenedig
Mae’r system ddefaid haenedig yn unigryw i’r Deyrnas Unedig. Mae tirwedd Prydain wedi’i chynllunio’n rhagorol i weddu i gryfderau’r amrywiaeth o fridiau gwahanol. Y system haenedig yw’r ffordd o ffitio gwahanol fridiau i dirwedd y DU a sut maen nhw’n gweithio gyda’i gilydd.
Nid yw pob fferm ddefaid yn y DU yn rhan o’r system haenedig; mae rhai yn gweithredu ‘diadell gaeedig’ yn lle hynny (un sydd dim ond yn cyfnewid ychydig o anifeiliaid bridio â ffermydd eraill, neu ddim o gwbl). Mae’r system haenedig yn eang ac yn bwysig iawn, ac mae llawer o ffermydd yn dibynnu ar system o’r fath, gyda rhai yn ymwneud ag un, dwy neu bob un o’r tair haen yn eu busnes.
Haenau Tir
Mae tair prif haen o dir yn cael eu hystyried o fewn y system haenedig, sef:
Mynydd
Defnyddir tir mynydd, sydd fel arfer yn dir uchel a garw, ar gyfer pori defaid. Nodweddion arferol y tir hwn yw pridd o ansawdd gwael, llethrau serth a thywydd garw, sy’n ei wneud yn dir anaddas ar gyfer ffermio dwys o unrhyw fath. Fodd bynnag, mae’n ddelfrydol i fagu bridiau defaid caled sy’n gallu ffynnu yn y fath amgylcheddau heriol.
Defaid - Bridiau cyffredin y DU:
- Mynydd Cymreig (sawl math)
- Swaledale
- Wynebddu’r Alban (Scottish Blackface)
- Cheviot
- Herdwick.
- ardaloedd mynyddig a bryniau, gyda thywydd garw
- tymor tyfu glaswellt byrhoedlog
- ansawdd pridd cymharol wael
- gaeafau hir
Nodweddion y defaid:
- caled
- cnu trwchus
- cadarn o gorff
- mamau ardderchog
- wedi addasu i fyw mewn amodau garw ar fynyddoedd
Pwrpas y system hon yw bridio defaid pur. Mae’r ŵyn benywaidd a’r myllt (ŵyn gwrywaidd wedi’u sbaddu) sydd dros ben yn cael eu gwerthu fel ŵyn stôr i gael eu pesgi ar ffermydd ucheldir/iseldir. Mae mamogiaid hŷn sydd wedi bod yn wyna ers blynyddoedd lawer yn cael eu hanfon i diroedd mwynach yr ucheldiroedd i’w croesi â bridiau gwlân hir i gynhyrchu ŵyn Miwl a hanner-brid.
Ucheldir
Haen yr ucheldir yw’r ail haen o dir o fewn y system haenedig. Dyma dir sy’n uwch na’r iseldir o’i gwmpas ond mae’n is na’r tir mynydd. Mae tir yr ucheldir wedi’i rannu’n gaeau bychan wedi’u hamgáu gan ffensys a/neu wrychoedd. Mae’r rhain yn rhoi lloches i’r defaid ac yn eu hamddiffyn rhag tywydd annisgwyl yn ystod y gaeaf. Mewn cymhariaeth â hyn, ar dir mynydd nid oes llawer o gysgod na fawr ddim ffensys ac eithrio’r ffens oddi amgylch yr holl fynydd.
Bridiau Mynydd benywaidd wedi’u paru â bridiau eraill:
- Wyneblas Caerlŷr (Blue Faced Leicester)
- Gororau Caerlŷr (Border Leicester)
- Teeswater
- Wensleydale
- Hirwlan Dyfnaint a Chernyw.
Nodweddion y defaid:
- mwy epilgar na bridiau Mynydd
- ymdopi’n well ar dir isel, hawdd
- mae’r defaid Miwl (croesryw) yn etifeddu doniau magu ŵyn eu perthnasau ar y mynydd ac maent yn epilgar fel eu perthnasau ar yr ucheldir.
O fewn y system haenedig, prif bwrpas yr ucheldir yw er mwyn i’r mamogiaid hŷn sy’n cael eu hel i lawr o’r mynydd, a elwir yn famogiaid drafft, allu parhau i fridio ond mewn amodau brafiach. Maent yn cael eu paru â bridiau ucheldir hirwlan i gynhyrchu ŵyn Miwl. Caiff ŵyn Miwl benywaidd eu magu ar ffermydd yr iseldir a’u defnyddio fel y prif frid stoc bridio. Mae ŵyn gwrywaidd yn cael eu magu ar gyfer eu cig, naill ai ar yr ucheldir neu ar fferm ar yr iseldir gyda mwy o borfa.
Yn aml iawn mae tir yr haenau mynydd ac ucheldir yn rhan o’r un busnes ffermio. Mae’r tir mynydd yn dir comin ar gyfer pori ac mae gan ffermwyr ar yr ucheldir hawliau ar yr ardaloedd mynydd hyn hefyd. Fel arfer bydd ganddynt ddwy ddiadell yn gweithio ochr yn ochr. Bydd diadell y mynydd yn dod i lawr i’r ucheldir i wyna ond yna bydd yn dychwelyd i’r mynydd, heb ddod yn ôl i’r fferm tan amser cneifio neu ddiddyfnu’r ŵyn. Bydd diadell yr ucheldir yn aros yng nghaeau’r ucheldir oherwydd bydd ganddyn nhw ŵyn o well ansawdd a fydd angen mwy o sylw’r bugail.
Iseldir
Haen yr iseldir yw’r drydedd haen a’r haen olaf o dir yn system ddefaid haenedig y DU. Mae mwy o werth i’r tir hwn oherwydd ansawdd y pridd a’r potensial sydd ganddo ar gyfer cynhyrchu gwell cnydau a phorfa.
Defaid:
- Texel, Suffolk
- Charollais
- Coedwig Clun
- Rhydychen, Hampshire a Dorset Down
- Gellir defnyddio’r bridiau hyn fel tadogwyr terfynol i gynhyrchu anifeiliaid ar gyfer y farchnad, i’w lladd / cynhyrchu cig.
Mae tir yr iseldir yn llawer mwy ffrwythlon a gall ffermydd gyflwyno dull ffermio cymysg lle mae cnydau’n cael eu tyfu ochr yn ochr â chadw da byw. Mae’r hinsawdd yn gynhesach, gyda llai o law, ond mae’r defaid sy’n cael eu ffermio ar yr iseldir yn epilgar iawn (cyfraddau ofylu uwch). Oherwydd hyn bydd y ganran wyna yn uwch na’r mamogiaid sydd ar y mynydd a’r ucheldir. Bydd y mamogiaid yn magu mwy o ŵyn ac felly bydd angen porfa o well ansawdd er mwyn sicrhau lefelau cynhyrchu llaeth uchel.
Nodweddion y defaid:
Bydd nodweddion y tadogwyr terfynol yn cael eu cymysgu â’r nodweddion miwl er mwyn cynhyrchu oen a fydd yn tyfu’n gyflym a’i gas/gorff yn drymach. Mae angen yr holl nodweddion hyn i gael carcasau cig oen o safon.
Ar ffermydd defaid yr iseldir, bydd defaid Miwl yn paru â brid tadogwyr terfynol i gynhyrchu ŵyn croesfrid i’w lladd. Caiff y rhan fwyaf o ŵyn eu magu ar gyfer cynhyrchu cig. Mae’r caeau gwastad a’r tywydd gwell, ochr yn ochr â’r ŵyn mwy o faint, o gydffurfiad, o dadogwyr terfynol, yn golygu bod yr ŵyn hyn yn tyfu’n gyflymach ac yn cynhyrchu mwy o gig mewn llai o amser. Mae ŵyn sy’n tyfu arafach yn ymuno â’r ŵyn stôr sydd wedi cyrraedd o’r mynydd a’r ucheldir i besgi, o bosib, ar wraiddgnydau dros yr hydref a’r gaeaf.
Pan fydd defaid i’w gweld ar ffermydd yr iseldir, byddant yn rhan o gylchdro tir âr, sef caeau a gafodd eu defnyddio ers blynyddoedd lawer i dyfu cnydau sydd bellach yn cael eu defnyddio i dyfu porfa er mwyn helpu i wella’r pridd. Yna defnyddir defaid fel menter ychwanegol ar y fferm i bori a gwneud defnydd o’r glaswellt hwn.
Sut Mae’r Tair Haen o Dir yn Cydweithio
