Ffliwc yr afu/iau a llyngyr mewn defaid
Mae ffliwc yr afu/iau a llyngyr mewn defaid yn heintiau parasitig a all effeithio’n ddifrifol ar eu hiechyd, eu cynhyrchiant a’u lles. Mae’r ddau yn faterion cyffredin i ffermwyr defaid ac mae eu rheoli’n effeithiol yn hanfodol i gynnal diadell iach.
Dyma drosolwg byr o’r gwahanol faterion parasitig o ran defaid. Bydd angen darllen pellach er mwyn deall y cylchoedd llawn yn llwyr.
Ffliwc yr Afu/Iau (Fasgiolosis)
Mae ffliwc yr afu yn haint parasitig a achosir gan y llyngyr gwastad Fasciola hepatica. Mae’n effeithio’n bennaf ar afu y defaid ond gall hefyd effeithio ar dda byw eraill fel gwartheg.
Cylch Bywyd
Mae gan ffliwc yr afu gylch bywyd cymhleth sy’n cynnwys malwod dŵr croyw fel cynhalwyr rhyngol. Mae wyau’r ffliwcod yn cael eu pasio allan mewn carthion defaid ac yn deor mewn ardaloedd gwlyb, corsiog. Yna mae’r larfau yn heintio malwod, yn aeddfedu, gan adael y malwod i ffurfio codennau ar borfa, sy’n cael eu llyncu gan ddefaid pan fyddant yn pori.
Symptomau Mewn Defaid
Gall haint ffliwcod arwain at niwed i’r afu a hyd yn oed marwolaeth os na chaiff ei drin. Dyma rai symptomau cyffredin:
-
- Colli pwysau
- Anemia (deintgig neu lygaid golau/gwelw)
- Chwydd o dan yr ên (a elwir ‘gên potel’ yn aml)
- Twf gwael a chynhyrchu llai
- Ysgothi/dolur rhydd mewn achosion difrifol
Mae tri math o glefyd ffliwc yr afu:
- Fasgiolosis acíwt: Marwolaeth sydyn a achosir gan ffliwcod anaeddfed yn mudo trwy’r afu.
- Fasgiolosis lledlym: Niwed i’r afu, colli pwysau ac anemia.
- Fasgiolosis cronig: Colli pwysau graddol, ansawdd cnu gwael a llai o ffrwythlondeb.
Rheoli ac Atal
- Ffliwcleiddiad (cyffuriau sy’n lladd ffliwcod) sy’n cael eu defnyddio i drin heintiau ffliwc yr afu ond mae angen rheolaeth ofalus i atal ymwrthedd.
- Gall rheoli ardaloedd pori drwy gylchdroi ac osgoi caeau gwlyb, corsiog leihau amlygiad i ffliwcod.
- Gall monitro ffliwcod yn rheolaidd yn y ddiadell trwy brofion ysgarthion neu brofion gwaed helpu i ganfod yr haint yn gynnar.
Mathau cyffredin o lyngyr a geir mewn defaid
- Haemonchus contortus (Llyngyr polyn barbwr): Un o’r llyngyr mwyaf peryglus. Mae’n bwydo ar waed ac yn gallu achosi anemia difrifol.
- Teladorsagia (Ostertagia) circumcincta (Llyngyr stumog brown): Mae’n effeithio ar leinin y stumog, gan arwain at dreuliad gwael a cholli pwysau.
- Trichostrongylus spp. (Llyngyr ysgoth du): Mae’n niweidio’r coluddyn bach, gan achosi ysgothi a cholli pwysau.
- Nematodirus battus: Mae’n effeithio ar ŵyn ifanc ac yn cychwyn achosion o ysgothi rhydd, dadhydradu a marwolaeth.
- Colli pwysau a chyflwr y corff yn dirywio
- Dolur rhydd (a elwir yn aml yn ‘ysgothi’)
- Deintgig ac amrannau gwelw/golau (arwyddion anemia)
- Gên potel (chwyddo o dan yr ên a achosir gan lefelau protein isel)
- Ansawdd gwael y gwlân
- Cyfraddau twf araf mewn ŵyn
- Cyfrifiad Wyau Ysgarthol (FEC): Dyma’r prawf mwyaf cyffredin. Bydd sampl o ysgarthion y defaid yn cael ei archwilio o dan ficrosgop i gyfrif nifer yr wyau parasitig. Mae hyn yn helpu i asesu difrifoldeb baich y llyngyr a’r angen am driniaeth.
- Arwyddion Clinigol: Gellir gwneud diagnosis o bla difrifol trwy symptomau gweladwy, fel syrthni, deintgig golau, a gên potel.
Sut i reoli llyngyr mewn defaid
Rheoli a Thrin
Strategaethau Atal Llyngyr
Ymwrthedd i Anthelmintigau
- Dilyngyru (Triniaethau Anthelmintigau): Mae defnyddio meddyginiaethau dilyngyru (anthelmintigau) yn helpu i leihau’r baich llyngyr. Fodd bynnag, gall eu gorddefnyddio arwain at ymwrthedd i anthelmintigau (pan nad yw llyngyr bellach yn ymateb i driniaeth).
- Dull FAMACHA: Offeryn ymarferol sy’n mesur anemia trwy edrych ar liw amrant isaf y ddafad, sy’n helpu i benderfynu a oes angen triniaeth dilyngyru, yn enwedig ar gyfer haint Haemonchus.
- Rheoli Pori: Mae cylchdroi porfeydd a pheidio gorbori yn lleihau nifer y larfa heintus ar borfa.
- Bridio ar gyfer Ymwrthedd: Yn naturiol, mae gan rai bridiau neu unigolion well ymwrthedd i lyngyr a gellir eu magu’n ddetholus.
- Triniaethau dilyngyru wedi’u targedu:Dim ond trin y defaid sy’n dangos symptomau neu rai gyda FEC uchel, yn hytrach na thrin y ddiadell gyfan.
- Rheoli pori: Cylchdroi defaid ar wahanol borfeydd ac osgoi pori ar dir halogedig neu orbori.
- Maeth: Mae defaid sy’n cael eu bwydo’n dda yn well am allu gwrthsefyll a gwella ar ôl dioddef beichiau llyngyr.
- Pryder Cynyddol: Mae ymwrthedd i anthelmintigau cyffredin yn broblem gynyddol mewn ffermio defaid. Mae gofyn defnyddio anthelmintigau yn fwy gofalus ac integreiddio dulliau rheoli nad ydynt yn gemegol.
- Cylchdroi Meddyginiaethau Gwaredu Llyngyr (Anthelmintigau): Anogir ffermwyr i gylchdroi rhwng dosbarthiadau o anthelmintigau a thrin dim ond y defaid sydd eu hangen, yn hytrach na thrin y ddiadell gyfan.
Dewis y feddyginiaeth dilyngyru (anthelmintig) gywir
Mae llyngyr sydd ag ymwrthedd i driniaethau dilyngyru yn goroesi ac yn atgenhedlu, tra bod llyngyr agored i niwed yn cael eu lladd. Dros amser, mae’r pwysau dethol hwn yn caniatáu i’r llyngyr sydd ag ymwrthedd i driniaethau ddod yn rhan fwy o’r boblogaeth llyngyr, gan wneud meddyginiaeth dilyngyru yn llai effeithiol.
Cyn Triniaeth
Mae’r rhan fwyaf o lyngyr mewn defaid yn agored i’r feddyginiaeth gwaredu llyngyr, a dim ond ychydig sydd ag ymwrthedd.
Ôl-Driniaeth
Ar ôl y driniaeth dilyngyru, mae’r llyngyr agored i niwed yn cael eu lladd ond mae’r rhai sy’n ymwrthod yn goroesi.
Atgenhedlu Mewn Llyngyr Sydd ag Ymwrthedd
Mae’r llyngyr hyn sydd ag ymwrthedd yn atgenhedlu, gan luosogi yn y defaid ac ar y borfa.
Mwy o Driniaethau
Wrth ailadrodd y triniaethau, bydd mwy a mwy o lyngyr yn goroesi, ac felly bydd poblogaeth y llyngyr yn datblygu ymwrthedd yn raddol.
Llai o Effeithlonrwydd
Dros amser, wrth i nifer y llyngyr ag ymwrthedd gynyddu, mae effeithiolrwydd y driniaeth yn lleihau, gan ei gwneud hi’n anoddach rheoli baich llyngyr gyda’r math penodol hwnnw o feddyginiaeth.
Camau Cynnar: Mae’r rhan fwyaf o lyngyr yn las (agored i niwed) ac mae triniaeth yn gweithio’n dda, gyda dim ond ychydig o lyngyr coch (gydag ymwrthedd) yn goroesi.
Camau Hwyr: Ar ôl sawl triniaeth, mae mwy o lyngyr yn troi’n goch (gydag ymwrthedd), a thriniaethau dilyngyru yn dod yn llai effeithiol, gan arwain at fwy o ymwrthedd yn y boblogaeth.
Nodiadau allweddol: Mae’r broses ddethol yn esbonio pam mae gorddefnyddio neu ddefnyddio triniaeth dilyngyru mewn modd amhriodol yn cyflymu datblygiad ymwrthedd anthelmintig. Er mwyn rheoli hyn, rhaid i ffermwyr fabwysiadu arferion gwaredu llyngyr strategol, megis cylchdroi cyffuriau a defnyddio dulliau rheoli sydd ddim yn defnyddio cemegau, er mwyn lleihau’r pwysau dethol ar lyngyr sy’n ymwrthod.