Uned 6: Iechyd a Lles Gwartheg Cig Eidion

Niwmonia

Niwmonia mewn gwartheg eidion, y cyfeirir ato’n aml fel clefyd resbiradol buchol (BRD), yw un o’r clefydau mwyaf cyffredin ac arwyddocaol o safbwynt economaidd yn y diwydiant gwartheg.

Achosion

Mae BRD fel arfer yn cael ei sbarduno gan nifer o ffactorau, gan gynnwys:

Haint

Herpesvirus-1 Buchol (BHV-1): Yn achosi traceitis buchol heintus (IBR), gan achosi i wartheg gael niwmonia bacteriol.

Feirws Dolur Rhydd Buchol (BVDV): Yn atal y system imiwnedd, gan wneud gwartheg yn fwy agored i heintiau bacteriol eilaidd.

Feirws Syncytial Resbiradol Buchol (BRSV): Yn niweidio meinwe’r ysgyfaint yn uniongyrchol, gan arwain at niwmonia difrifol.

Ffactorau Amgylcheddol a Rheoli

Straen diddyfnu: Mae lloi yn arbennig o agored i niwmonia yn ystod ac ar ôl diddyfnu oherwydd straen.

Straen cludo: Gall cymysgu ag anifeiliaid eraill, ac awyru gwael yn ystod teithio wanhau’r system imiwnedd.

Tywydd: Mae amodau oer, gwlyb a gwyntog yn cynyddu’r risg.

Gorlenwi ac awyru gwael mewn siediau.

Symptomau

Twymyn: Tymheredd y corff yn uwch na 39.5 °C.

Anadlu’n drwm: Peswch, rhedlif trwynol, ac anadlu’n gyflym.

Ymddangosiad: Syrthni, amharodrwydd i symud, clustiau llipa, ac ymwahanu â’r fuches.

Colli archwaeth: Gall gwartheg wrthod bwyta, sy’n arwain at golli pwysau a chyfraddau twf gwael.

Pesychu: Mae pesychu’n aml neu’n uchel yn gyffredin mewn gwartheg heintiedig.

Triniaethau

Gwrthfiotigau: Mae niwmonia bacteriol yn cael ei drin â gwrthfiotigau.

Gofal Cefnogol: Gall darparu maeth, dŵr a lleihau straen digonol helpu buchod i wella.

Ymyrraeth gynnar: Mae trin anifeiliaid yn gynnar ym mhroses yr afiechyd yn hanfodol i wella canlyniadau.

Atal

Brechu: Brechu yn erbyn pathogenau firaol (BHV-1, BVDV, BRSV, a PI-3) a bacteria (M. haemolytica a P. multocida) yw’r triniaethau ataliol gorau.

Rheolaethau Amgylcheddol: Dylid sicrhau awyru da, osgoi gorlenwi, a darparu cysgod yn ystod tywydd eithafol.

Mesurau Bioddiogelwch: Gall cyfyngu ar gyswllt anifeiliaid â gwartheg y tu allan a chwarantîn anifeiliaid newydd yn briodol helpu i atal clefydau rhag cael eu cyflwyno.