Nodi Clustiau
Mae nodi clustiau ŵyn yn arfer cyffredin ar ffermydd mynydd. Mae’n cael ei wneud pan fydd oen yn 4-6 wythnos oed a’i ddefnyddio at ddibenion adnabod. Mae hyn yn golygu gwneud toriad bach neu ric yng nghlust oen, sy’n creu nod parhaol, hawdd ei weld. Fel arfer bydd nodi clustiau yn digwydd ar yr un pryd â thagio clustiau, sy’n ddull syml a pharhaol o nodi perchnogaeth. Fe’i defnyddir yn aml ar ddiadelloedd mynydd i sicrhau bod pob fferm yn adnabod eu stoc, oherwydd gall tagiau gael eu rhwygo neu fynd ar goll a gall marc pitsh wisgo oddi ar y cnu.
Mae cannoedd o gyfuniadau gwahanol o farciau y gellir eu gwneud.
Offer:
Bydd angen gefail nodi lân a miniog sydd wedi’i chynllunio’n benodol ar gyfer nodi clustiau defaid. Dylai’r efail gael ei diheintio cyn cael ei defnyddio rhag lledu heintiau.
Cadw Cofnodion:
Sicrhewch fod gennych system gofnodi ar waith i gofnodi’r nodau a wnaed a sut mae’r ŵyn yn cyfateb i’r nodau. Gall pob patrwm neu leoliad y rhic gynrychioli gwahanol bethau, megis ID diadell, blwyddyn geni, neu godau rheoli penodol.
Cael Gwared â Llyngyr Mewn Mamogiaid ac Ŵyn
Yn ystod beichiogrwydd hwyr, mae system imiwnedd mamog yn gwanhau, gan roi cyfle i boblogaethau llyngyr a arferai fod dan reolaeth gynyddu, gyda’r llyngyr ym mherfedd y mamogiaid yn cynhyrchu llawer iawn mwy o wyau. Mae hyn yn arwain at ryddhau llawer mwy o wyau llyngyr ar y borfa pan fydd mamogiaid ac ŵyn yn cael eu troi allan. Y term am hyn yw ‘cynnydd amesgorol’ neu ‘gynnydd y gwanwyn’ (periparturient rise). Gall y llygredd ychwanegol hwn ar y borfa beri risg i ŵyn sy’n pori yno drwy gydol y tymor.
- Dyddiad wyna
- Oed y famog
- Nifer ei hŵyn
- Statws maethol
- Cyflwr y corff
Y peth gorau yw gofyn i filfeddyg neu gynghorydd meddygol pa ddos anthelmintig ddylid ei defnyddio er mwyn peidio ysgogi ymwrthedd.
Torri Caglau Mamogiaid ac Ŵyn
Torri caglau (dagging) yw’r term a ddefnyddir am gneifio penolau mamogiaid ac ŵyn. Mae hyn yn sicrhau eu bod yn aros yn lân tan amser cneifio. Gan fod tîm cymwys yn dod i gneifio fel arfer, weithiau efallai na fyddant yn gallu dod yn ddigon cynnar, felly mae tocio cynffonnau mamogiaid i’w cadw’n lân yn helpu i atal ymosodiad gan haid o bryfed chwythu. Os nad yw ffermwr yn gallu torri caglau, gellir trin problemau o’r fath drwy dywallt meddyginiaeth ar yr anifail.
Mae’r llun hwn yn dangos yr olwg sydd ar un ddafad cyn torri’r caglau. Mae hi’n debygol o ddenu pryf chwythu. Ar ôl torri’r caglau, dylai’r ddafad fod yn lân heb unrhyw ysgarthion yn y golwg a bydd yn iawn nes caiff ei chneifio.
Cneifio
Cneifio defaid yw’r broses o dynnu cnu gwlân y ddafad, unwaith y flwyddyn fel rheol. Mae’n dasg hanfodol o ran rheoli defaid ac yn fuddiol i’r defaid a’r ffermwr. Dyma esboniad manwl o’r broses, gan gynnwys y rhesymau dros gneifio, sut mae mynd ati i gneifio, a phethau y dylid eu hystyried.
Amseriad: Gan amlaf, caiff defaid eu cneifio ar ddiwedd y gwanwyn neu ddechrau’r haf, ychydig cyn i’r tywydd ddechrau cynhesu. Mae hyn yn sicrhau na fydd defaid yn cario cnu trwchus yn ystod y misoedd cynnes. Fodd bynnag, gall amser cneifio amrywio yn ôl y tywydd ac arferion rheoli.
Cyn-Wyna: Mae rhai ffermwyr yn cneifio mamogiaid cyn wyna am fod hynny’n gallu helpu i gadw’r famog yn lân a’i gwneud hi’n haws i’w hoen ddod o hyd i’r tethi. Fodd bynnag, mae hyn yn gofyn am amseru gofalus i sicrhau nad yw’r famog yn dioddef oerfel yn syth ar ôl cael ei chneifio.
Paratoi
Dewis Ardal Gneifio Addas: Dylai’r ardal gneifio fod yn lân, yn sych ac yn daclus, er mwyn sicrhau ansawdd y gwlân a lleihau straen ar y ddafad.
Sicrhau bod y Defaid yn Sych: Dylai defaid fod yn sych cyn cael eu cneifio, gan fod gwlân gwlyb yn drymach ac yn anoddach i’w gneifio, a gall lleithder achosi i wlân bydru wrth ei storio.
Technegau Cneifio
Safle’r Ddafad: Mae’r ddafad yn cael ei gosod ‘ar ei heistedd’ ar ei choesau ôl fel arfer, gyda’i chefn yn erbyn coesau’r cneifiwr. Mae’r safle hwn yn gymorth i dawelu’r ddafad ac yn gadael i’r cneifiwr gael gafael ar y gwlân yn hawdd. Ar y dudalen nesaf byddwch yn gallu gweld cneifiwr wrth ei waith.
Arddull: Yr arddull a ddefnyddiwyd yw arddull Godfrey Bowen.
Lleihau Straen a Thoriadau Croen: Rhaid i gneifiwr fod yn fedrus fel nad yw’n torri croen y ddafad. Gall toriadau bach ddigwydd ond dylid eu trin ar unwaith gyda chwistrell antiseptig.
Trin Gwlân
Rholio Gwlân: Rhaid rholio’r cnu mewn ffordd benodol yn ôl brid y ddafad. Mae’r rhan fwyaf o fridiau yn rholio’r gwlân o’r tu mewn am allan gyda’r gwlân ieuengaf ar y tu allan. Dylid rholio’r cnu o’r cefn i’r blaen a defnyddio cnu’r gwddf i’w glymu. Felly mae British Wool yn gofyn am wlân wrth ei brynu.
Dylid cadw gwlân du a gwlân gwyn ar wahân er mwyn peidio cymysgu lliwiau.
Storio: Dylid storio gwlân mewn lle oer, sych, heb blâu. Fel arfer mae’n cael ei bacio mewn sachau gwlân i’w gludo i gwmnïau sy’n prynu’r gwlân.
Edrychwch ar y fideo isod i weld arddangosfa gneifio yn dilyn arddull Godfrey Bowen.
Dipio
Dipio yw’r dull traddodiadol a ddefnyddir i amddiffyn defaid rhag parasitiaid allanol fel trogod, llau a gwiddon, ac er mwyn atal cynrhoni. Caiff defaid eu trochi mewn hylif cemegol sy’n gorchuddio eu croen a’u gwlân â haen amddiffynnol.
Rheoli Parasitiaid:
- Atal Cynrhoni: Gall cynrhoni, a achosir gan bryfed sy’n dodwy wyau ar ddefaid, fod yn farwol os na chaiff ei drin. Mae dipio trochi (plunge dipping) yn helpu i amddiffyn defaid rhag y cyflwr hwn trwy ladd neu ymlid y pryfed a’u larfa.
- Rheoli Llau a Gwiddon: Mae dipio yn helpu i gael gwared ar lau, gwiddon a pharasitiaid allanol eraill sy’n achosi llid, colli gwlân, a gwaeledd mewn defaid.
- Rheoli Trogod: Gall trogod drosglwyddo clefydau fel clefyd Lyme. Mae dipio yn llwyddo i ladd trogod ar gorff defaid.
- Rheoli y Clafr: Mae y clafr yn glefyd parasitig heintus a dipio trochi yw un o’r ychydig ddewisiadau sydd ar gael i waredu’r clefyd.
Lles Anifeiliaid:
Teimlo’n Brafiach: Mae dipio yn lleihau anghysur a achosir gan gosi a llid parasitiaid ac yn gwella cynhyrchiant ac iechyd cyffredinol y ddiadell.
Amseru Tymhorol:
- Gwanwyn/Dechrau’r Haf: Fel arfer, bydd dipio’n digwydd yn y gwanwyn neu ddechrau’r haf, cyn i’r tymor cynrhoni fod ar ei waethaf, er mwyn atal cynrhoni.
- Hydref: Gall dipio am yr eilwaith yn yr hydref fod yn fuddiol, yn enwedig os oes llawer o ddrogod yn yr ardal.
Ôl-Gneifio:
Ar Ôl Cneifio: Mae’n arferiad trochi defaid yn fuan ar ôl eu cneifio, pan fo’r gwlân yn fyr, er mwyn i’r hylif dipio dreiddio’n fwy effeithiol. Fodd bynnag, gwnewch yn siŵr bod unrhyw glwyfau cneifio wedi gwella cyn dipio, er mwyn atal llid.
Ystyriaethau Tywydd:
- Tywydd Sych: Dylid dipio ar ddiwrnod sych fel nad yw glaw yn golchi’r hylif dipio cyn iddo gael amser i sychu a bod yn effeithiol.
- Osgoi Eithafion: Ni ddylid dipio mewn tywydd llethol o boeth nac oer iawn, oherwydd gall hynny roi straen ar y defaid.
Y Broses Ddipio:
Arwain y Defaid: Mae’r defaid yn cael eu tywys i’r tanc dipio fesul un. Dylid eu trochi’n llwyr, a rhoi’r pen o dan wyneb yr hylif am ychydig, er mwyn i’r corff cyfan gael ei orchuddio â’r hylif dipio. Mae gofyn gwneud hyn oll yn ofalus er mwyn osgoi rhoi straen ar y defaid. Gellir dipio trwy drochi neu ddefnyddio cawell hydrolig.
Dal i Symud: Ar ôl cael eu dipio, dylai’r defaid symud allan o’r tanc a mynd i ardal ddraenio lle gall y dip sydd dros ben lifo oddi ar y corff. Dylai’r ardal hon gael ei chynllunio’n arbennig i wneud yn siŵr nad yw’r dip yn llygru’r amgylchedd.
Ystyriaethau Amgylcheddol:
Gwaredu Dip a Ddefnyddiwyd: Dylid gwaredu dip a ddefnyddiwyd yn unol â rheoliadau lleol er mwyn peidio llygru’r amgylchedd. Fel arfer mae hyn yn cynnwys storio a thrin neu waredu dip mewn modd diogel yn ddiweddarach.
Cadw Cofnodion:
Dogfennu: Cadwch gofnodion o’r dipio, gan gynnwys y dyddiad a’r math o ddip a ddefnyddiwyd.
Diddyfnu
Mae diddyfnu yn gam hanfodol mewn ffermio defaid, wrth i ŵyn gael eu trosglwyddo’n raddol o laeth y fam i ddeiet solet. Mae’r broses hon yn hanfodol ar gyfer iechyd a thwf yr ŵyn a lles y mamogiaid.
Defnydd Effeithlon o Adnoddau: Mae diddyfnu yn helpu i reoli adnoddau pori yn fwy effeithlon trwy wahanu anghenion maethol ŵyn a mamogiaid.
Oed: Fel arfer bydd ŵyn yn cael eu diddyfnu pan maent tua 12-16 wythnos oed, yn dibynnu ar eu cyfradd twf, cyflwr y mamogiaid, ac arferion rheoli ffermydd.
Pwysau: Ffactor arall wrth bennu amser diddyfnu yw pwysau’r oen. Fel arfer bydd ŵyn yn cael eu diddyfnu pan fyddant tua 2.5 gwaith yn drymach na’u pwysau geni.
Tymor ac Argaeledd Porfwyd: Gellir newid amser diddyfnu yn seiliedig ar argaeledd porfa ac amodau tymhorol. Er enghraifft, os yw porfa yn brin, efallai bydd angen diddyfnu yn gynnar i sicrhau bod yr ŵyn yn cael digon o faeth.
ParatoadauCyn Diddyfnu
Didol-fwydo: Cyflwynir bwyd solet i ŵyn cyn diddyfnu trwy ddidol-fwydo. Ystyr hyn yw cyflwyno porthiant anifeiliaid o ansawdd uchel i’r ŵyn yn unig. Mae hyn yn eu helpu i addasu i ddeiet solet ac yn lleihau straen wrth ddiddyfnu. Nid oes raid i hyn fod yn ddidol-fwydo, gellir ei wneud gyda glaswellt.
Archwiliadau Iechyd: Mae’n rhaid sicrhau bod ŵyn yn iach cyn eu diddyfnu. Dylid rhoi brechiadau a thriniaethau rhag parasitiaid, e.e. llyngyr, os oes angen.
Y Broses
Ddiddyfnu
Gwahanu Graddol: Gwahanu’r ŵyn oddi wrth eu mamau. Gadael y mamogiaid ar y caeau moel i sicrhau eu bod yn sychu’n iawn, a gadael i’r ŵyn gael y caeau â phorfa dda i geisio eu pesgi cyn gynted â phosibl.
Deiet Solet: Mae angen sicrhau bod gan ŵyn fynediad at borfa o ansawdd uchel, gwair, a dwysfwyd cytbwys yn ystod ac ar ôl diddyfnu. Mae hyn yn eu helpu i drosglwyddo’n braf i ddeiet cwbl solet.
Rheoli Mamogiaid
Cynhyrchu Llai o Laeth: Ar ôl diddyfnu, bydd mamogiaid yn cynhyrchu llai o laeth yn raddol. Er mwyn atal mastitis, dylid rhoi llai o fwyd iddynt dros dro, yn enwedig porthiant egni uchel.
Archwiliad Iechyd: Rhaid archwilio mamogiaid am unrhyw broblemau iechyd ar ôl diddyfnu, yn enwedig iechyd y pwrs. Os bydd mamog yn dangos arwyddion o fastitis, dylid ei thrin ar unwaith.